Tag: Таҳлил

Қашқадарё вилоят мактабгача ва мактаб таълими бошқармаси ва “EXTREME PROFIT” МЧЖ ўртасида 17.12.2025 йилда 74100 дона қўл учун суюқ (антисептик) дезинфекция воситаси учун бюджетдан 1.111.500.000 сўм ўтказиб берилган.

74 минг дона антисептик восита нархи миллиард сўмдан ошмоқда. Одатда бу каби йирик ҳаридларда товар нархи анча арзонлаштирилиши керак. Шартномадаги товар бошқарма тасарруфидаги мактаб ва боғчаларга етиб бордими ўзи? Бу ҳам бир очиқ савол.

Давлат ҳаридларида маҳсулот нархини белгилашнинг муайян тартиби йўқ. Товарлар бозордаги реал нархидан анча қиммат баҳоланади. Шунингдек, товарлар тўлиқ етказиб берилдими — бу ҳам очиқ назорат қилинмайди.

Масалан, Қашқадарё вилояти мактаб боғчалари антисептик маҳсулотни бошқармадан оладими ёки ота-оналар бунинг учун фонд пули йиғишадими?

Давлат ҳаридлари ҳақида ҳисоботлар реал асос ва далиллар билан тақдим этилмас экан, коррупцияга қарши курашяпмиз деб кўкрагингизга урманг, муҳтарам мутасаддилар.

YouTube’даги Sirojiddin Media канали муаллифи Сирожиддин Одиловга нисбатан фирибгарлик ва пора бериш гумони билан жиноят иши қўзғатилиб, қамоқ эҳтиёт чораси қўлланди. Расмий баёнотда айтилишича, мурожаатчи 2024 йил августидаги воқеа юзасидан ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларга ариза берган.

Аммо бу ерда жамоатчиликни ўйлантирадиган жиддий савол бор: нега икки йилга яқин вақт олдинги мавҳум ҳолат айнан бугун кўтарилмоқда? Нега бу иш ҳозир шошилинч тарзда оммага олиб чиқилди?

Бу саволлар бежиз эмас. Чунки “Sirojiddin Media” сўнгги вақтларда кўпларнинг тинчини бузган, оғриқли мавзуларни кўтарган, ноҳақлик, тизимдаги муаммолар ва ёпиқ қолган масалаларни очиқ муҳокамага олиб чиққан платформалардан бири эди.

Шу нуқтада масала фақат бир блогер тақдири эмас. Бу ерда гап сўз эркинлиги ҳақида кетмоқда. Агар танқид қилаётган, суриштирув олиб бораётган ёки ноқулай савол бераётган журналист ва блогерларга қарши эски, ноаниқ ёки баҳсли ишлар кетма-кет қўзғатилса, бу усиз ҳам тинкаси қуриётган медиамуҳитни ўласи қилиб калтаклашга тенг бўлади. Бундай ҳолат қамалмай қолган қолган тўртта қўтирга аниқ бир мессежни беради:
“Қисиб юрмасанг, сенга ҳам навбат келади.”

Бундай вазиятда жамоатчиликда қонунга эмас, балки танлаб ишлатиладиган босим механизмига шубҳа кучаяди. Қонун устувор бўлган жойда ҳар қандай айблов очиқ, шаффоф, далилларга асосланган ва шубҳаларни бартараф этадиган тарзда кўрилиши керак. Айниқса, гап жамоатчиликка таъсири катта бўлган блогер ёки журналист ҳақида кетаётганда, тергов жараёни ҳам, расмий изоҳлар ҳам мутлақо шаффоф бўлиши шарт.

Журналист ёки блогер қонундан устун эмас, албатта. Лекин давлат ҳам танқидий овозларни ўчириш учун қонундан қурол сифатида фойдаланмаслиги керак. Агар айблов асосли бўлса, буни суд ҳал қилади. Аммо агар ишнинг ортида танқидий фаолият учун жазолаш, қўрқитиш ёки овозни ўчириш мақсади турган бўлса, бу фақат бир инсонга эмас, бутун жамиятнинг ахборот олиш ҳуқуқига қарши зарба бўлади.

Бугун Сирожиддин Одиловга нисбатан бўлаётган воқеани навбатдаги “жиноят иши” деб бўлмайди. Бу иш биз сўз эркинлигини ҳақиқатан қадрлаймизми, журналист ва блогерларнинг хавфсиз ишлаши учун кафил бўла оламизми, деган саволга аниқ жавоб беради.

Эркин журналистика бўлмаган жойда адолат ҳам сустлашади. Блогерлар ва журналистлар қўрқув остида яшайдиган муҳитда коррупция, манфаат тўқнашуви ва зулм янада чуқурлашади. Шунинг учун бугун бир блогерни ҳимоя қилиш масаласи, аслида, эртага ҳар бир фуқаронинг сўз айтиш ҳуқуқини ҳимоя қилиш демакдир.

Сирожиддин Одилов иши қонун доирасида, очиқ ва холис кўриб чиқилиши шарт. Жамоатчилик эса бу каби ҳолатларга бефарқ қарамаслиги керак. Чунки бугун блогернинг овози ўчирилса, эртага жамиятнинг ўзи сукутга маҳкум бўлади. Матбуот майдони эса қўрқоқ, конформист ва маддоҳ журналисту блогерларга қолади.

Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 19 январдаги ПҚ–2733-сон қарори билан тасдиқланган “Давлат органлари ва ташкилотларининг юридик хизмати тўғрисидаги Низом”нинг 5-бандига кўра, юридик хизматнинг мавжуд штат бирликларини қисқартириш ёки уларни бошқа таркибий бўлинмаларга қайта тақсимлашга йўл қўйилмайди. Спорт вазирлигининг юристи бу қарорни билади, лекин билгандан нима фойда? Вазирлик амалдаги юристни ишдан кетқизмоқчи.

Маълум бўлишича, жорий йил январ ойида вазирликнинг юридик бўлимида штатлар ўзгартирилиб, бўлимда ишлаган бош юрисконсультлардан бири “бўлимда иш ҳажми кам” деган асос билан кадрлар бўлимига ўтказилган. Натижада бутун вазирликда фақат битта юрист қолдирилган.

Шунингдек, Вазирлар Маҳкамасининг 2017 йил 1 майдаги 250-сон қарорига мувофиқ, республика даражасидаги давлат органлари ва ташкилотларида ходимлар сони 50–100 нафар бўлган тақдирда, у ерда камида 2 нафар юридик хизмат ходими бўлиши шарт.

Ҳозир Спорт вазирлигининг юристи битта.  Вазирликнинг барча ҳуқуқий ишларини биргина юристга юклаш қанчалик мантиқий?

Юрист суд ишларида иштирок этиши, шартномалар ва қарорларни ҳуқуқий экспертизадан ўтказиши, норматив ҳужжатлар лойиҳаларини кўриб чиқиши керак.

Бу каби катта ҳажмдаги ишларни бир нафар юрист қандай қилиб уддалаши мумкин?

Давлат ташкилотларида айрим ходимлар раҳбариятга ёқмай қолганда, уларни ишдан четлатишнинг “қонуний йўли” сифатида тузилмани ўзгартириш, ротация ёки штатни қисқартириш амалиёти қўлланиши ҳаммага маълум.

Агар бу ҳолатда ҳам шундай усул қўлланган бўлса, демак Спорт вазирлигида меҳнат муносабатлари, балки қонун устуворлигига жиддий путур етган. Бугун юристларнинг ўзи ҳимоясиз қолса, эртага қонун устуворлигини ким ҳимоя қилади?

Динни нафақат турли террористик ташкилотлар, балки “бошқа” лар ҳам ниқоб қилиши мумкинлигини сезган бўлсангиз керак.

Инфобизнесменлар ва коучларнинг “диний ниқоб” кийиши — бу шунчаки тасодиф ёки шахсий иймон масаласи эмас. Бу — совуққонлик билан ҳисоб-китоб қилинган маркетинг стратегиясидир.

Ўзбекистон шароитида бу стратегия нима учун “бехато” ишлашини 5 та асосий сабаб билан тушунтириб бераман:

1. Танқидий фикрлашни ўчириш тугмаси (ишонч кредити)

Ўзбек жамиятида динга бўлган ҳурмат ва ишонч сўзсиз юқори.

Механизм: Одамлар оддий тадбиркорни кўрганда: “У мени алдаб, пулимни олишни хоҳлайди” деб шубҳа билан қараши мумкин.

Ниқоб билан: Агар тадбиркор соқол қўйиб, қўлига тасбеҳ олса ва гапини ҳадис билан бошласа, одамлардаги шубҳа автоматик равишда ўчади.

Натижа: “Намозхон одам алдамайди”, “Аллоҳдан қўрқадиган одам ҳаром емайди” деган стереотип ишга тушади. Бу — мижознинг ишончини қозонишнинг энг арзон ва тез йўли.

2. Танқиддан “Илоҳий қалқон” (иммунитет)

Диний ниқоб уларни нафақат сотишда, балки ҳимояланишда ҳам қутқаради.

Механизм: Агар сиз оддий бизнес тренерини танқид қилсангиз — бу шунчаки фикрлар хилма-хиллиги.

Ниқоб билан: Агар сиз “диний коуч”ни танқид қилсангиз, улар вазиятни шундай бурадики, гўёки сиз динга ёки уламоларга тош отяпсиз.

Натижа: танқидчи “дин душмани” ёки “фосиқ”га чиқарилади. Эргашувчилар (“муридлар”) ўз устозини ҳимоя қилиш учун “жиҳод”га чиққандек тажовузкор бўлиб қолишади. Бу — танқидчиларнинг оғзини ёпишнинг энг қулай усули.

3. Маҳсулот сифати учун жавобгарликнинг йўқлиги

Бу энг айёрона қисми. Бизнесда KPI (аниқ кўрсаткичлар), фойда ва зарар бор. Диний маркетинг эса ўлчаб бўлмайдиган нарсаларни сотади.

Механизм: Улар сизга “Аниқ бойиб кетасан” демайди (чунки буни исботлаш керак). Улар сизга “Ишингга БАРАКА киради” дейди.

Натижа: Агар курсидан кейин ишингиз юришмаса, улар айбдор эмас. Жавоб тайёр: “Демак, ниятингиз холис эмас экан” ёки “Ризқ Аллоҳдан, биз сабабчимиз холос”.

“Барака” — ҳуқуқий жиҳатдан даъво қилиб бўлмайдиган товар. Уни сотган одам ҳеч қачон судга берилмайди.

4. Аудиториянинг оғриқли нуқтаси: “Гуноҳкорлик ҳисси”

Замонавий ўзбек тадбиркори ёки аёли икки ўт орасида яшайди: замонавий ҳаёт (пул, комфорт) ва диний талаблар. Уларда доимий “Мен дунёга берилиб кетдимми?”, “Пулим ҳалолми?” деган ички зиддият бор.

Механизм: Диний коучлар айнан шу зиддиятни “даволашни” ваъда қилади. “Бизга келсанг, ҳам бой бўласан, ҳам жаннатий бўласан”.

Натижа: Улар “Индульгенция” (гуноҳларни ювиш қоғози) сотишади. Одамлар ўзларини “яхши мусулмон” ҳис қилиш учун бу тренингларга пул тўлашади.

5. Чегарасиз ҳукмронлик (Власть)

Оддий устоз фақат билим беради. Диний устоз эса — ҳаёт тарзини белгилайди.

Механизм: Диний ниқоб кийган шахс сизнинг нафақат бизнесингизга, балки оилангизга, кийинишингизга, ким билан дўст бўлишингизгача аралашиш ҳуқуқини қўлга киритади.

Натижа: Бу — мутлақ ҳокимият. Инсон табиатан ҳукмронликка интилади. “Устоз” бўлиш — минглаб одамларни ўзига бўйсундиришнинг энг юқори чўққисидир.

Хулоса

Улар диний ниқобни Аллоҳга яқинлашиш учун эмас, балки мижознинг ҳамёнига яқинлашиш учун кийишади.

Бу — «Halo Effect» (Орлеан эффекти) дейилади: Одамнинг бир ижобий сифати (масалан, намозхонлиги) кўринса, мия автоматик равишда унинг бошқа сифатларини (профессионаллиги, ҳалоллиги) ҳам ижобий деб қабул қилади. Фирибгарлар буни жуда яхши билишади.

(Баҳодир Ботиров фейсбук саҳифасидан олинди)

Сўнгги йилларда Ўзбекистон автомобиль бозори фаоллашгани кузатилмоқда. 2025 йилнинг январь-ноябрь ойларида 379 мингдан ортиқ автомобиль сотилгани бунга яққол мисол. Бир қарашда бу рақам бозорда имкониятлар кенгайганини англатгандек туюлади. Аммо рақамлар ортидаги манзара бунчалик ижобий эмас.

Сотув ҳажмларининг асосий қисми арзон сегментга тўғри келяпти. Энг кўп харид қилинаётган моделлар – маҳаллий ишлаб чиқарилган ва техник жиҳатдан содда машиналар. Замонавий ва қимматроқ моделларга қизиқиш бор, аммо у оммавий тус олгани йўқ. Бу ҳолат фуқароларнинг танлови кенглигидан эмас, харид имконияти чекланганидан далолат беради.

Очиқ маълумотларга кўра, харидорларнинг тахминан 75 фоизи маҳаллий арзон автомобилларни танламоқда. Бу рақам бозор эркин рақобат асосида шаклланган танловни эмас, иқтисодий мажбуриятни акс эттиради.

Нега маҳаллий арзон машиналар устун?

Биринчи омил – нарх. Аҳоли даромадлари қиммат автомобил харид қилиш учун етарли эмас. Иккинчи омил – хизмат кўрсатиш инфратузилмаси. Маҳаллий ишлаб чиқарилган машиналар учун эҳтиёт қисмлар осон топилади, таъмирлаш хизматлари нисбатан арзон. Бу эса узоқ муддатли харажатларни ҳисоблайдиган истеъмолчи учун ҳал қилувчи аҳамиятга эга.

Бироқ бозорда фаоллик бўлишига қарамай, автомобиль сотиб олиш жараёни ҳануз мураккаб. Машина танлаш, расмийлаштириш, навбатлар ва ҳужжатлар бир неча соатда ҳал бўладиган масала эмас. Бу жараён кўпинча бир кундан ортиқ вақтни олади.

Кредит сиёсати – бозорни чекловчи омил

Автомобиль харидида кредитнинг ўрни катта, аммо амалда у осон ечим эмас. Фоиз ставкалари юқори, шартлар эса аниқ ва барқарор эмас. Бу ҳолат кўпчиликни кредитдан воз кечишга ёки имконияти етган энг арзон вариантни танлашга мажбур қилади.

Чет элда ишлаб чиқарилган янги автомобилларнинг нархи импорт билан боғлиқ юқори божхона тўловлари ва солиқлар сабаб кескин ошади. Япония, Корея ёки Европа ишлаб чиқарувчиларининг машиналари нархи маҳаллий бозорда аҳоли даромадларига мутаносиб эмас.

Бундан ташқари, импорт жараёнининг ўзи ҳам мураккаб. Узоқ кутиш муддатлари, норасмий чекловлар ва маъмурий тўсиқлар машиналарни олиб киришни қийинлаштиради. Натижада, ҳатто импорт қилинган автомобилларга нисбатан ҳам ишонч паст.

Автомобиллашув даражаси нимани кўрсатади?

Ўзбекистонда автомобил кўпинча нафақат ҳаракат воситаси, балки кундалик эҳтиёж ва даромад манбаи ҳисобланади. Шунга қарамай, автомобиллашув даражаси ҳануз паст. 2023 йилда ҳар 1 000 кишига 100 тадан сал кўпроқ автомобиль тўғри келган. Бу кўрсаткич аҳоли эҳтиёжи тўлиқ қондирилмаётганини кўрсатади.

Ўзбекистонда фуқароларнинг арзон автомобиль танлаши эркин бозор натижаси эмас. Бу – чекланган даромадлар, юқори божхона тўловлари, қиммат кредитлар, заиф рақобат ва импортдаги тўсиқлар йиғиндиси.

Мавжуд шароитда аҳоли кундалик эҳтиёжга жавоб берадиган, техник жиҳатдан оддий ва нисбатан арзон машиналарни танлашга мажбур. Бозор ҳақиқий танлов майдонига айланиши учун эса фақат сотув ҳажмларининг ўсиши эмас, харид имкониятларининг ҳам кенгайиши талаб этилади.

“Қоровулдан вазиргача ҳамма пора олади” деган ёзувимизни ўқиган Элтуз обуначиси аввал аччиқ кулиб қўяди, кейин айни лаҳзадаёқ бу гапни унутади.

Аслида бу ибора ҳазил эмас, жамиятда шаклланиб бўлган ички хулосанинг овози. Азиз ўқувчи! Сиз пора олмаган бўлишингиз мумкин, лекин тизимга ишонмайсиз! Гапим тўғрия?!

Аслида энг хавфли жой ҳам шу ерда. Коррупция фақат пора олган амалдор билан эмас, унга ишонмай қўйган жамият билан тирик қолади.

Порахўрликни одатда шахсга боғлашади. Абдулла Арипов роса порахўр, алоқага вазири бўлганида ҳам роса оларди, бош вазир бўлганидан кейин аввалгидан ҳам кўпроқ пора оляпти, дейишади. Фалончи ёмон экан, пистончи очкўз экан, ана шунинг учун пора олган дейишади…

Лекин ўша Элтуздан нафратланадиган бош вазир Абдулла Ариповни бошқа тизимга қўйиб кўринг. Агар у ерда қарорлар очиқ бўлса, Абдулла Арипов ҳар бир имзосининг нархи эмас, жавобгарлиги борлигини ҳис қилса, унинг ҳар бир қадами назорат қилинишини кўрса, ундаги “очкўзлик” ўрнини “қўрқув” эгаллайди. Демак, муаммо инсонда эмас, инсонни шакллантираётган муҳитда. Абдулла Ариповга порани ким беради? Сиз ва биз эмасми?

Ўзбекистонда пора олиш ва бериш нега барқарор? Чунки у хавфли жиноятлар сирасига кирмайди. Ҳисоб-китоб қилиб бўладиган риск.

Бир вазир ёки, айтайлик, порахўрлиги билан ном чиқарган бир вилоят ҳокими олсам оламан, ушлансам чиқиб кетаман, чиқмасам ҳам бир неча йилдан кейин яна қайтаман, деб расчёт қилади.

Шу ҳисоб-китоб бор экан, қонун қанчалик қаттиқ ёзилмасин, улар декларатив бўлиб қолаверади. Порахўрлик йўқолиши учун одам “олсам нима бўлади?” деб эмас, “олсам албатта қамаламан, етти авлодим шарманда бўлади” деб ўйлаши керак. Жазо муқаррар бўлмаган жойда жойда адолат ҳам бўлмайди.

Лекин фақат жазо билан иш битмайди. Чунки пора кўп ҳолда хоҳишдан эмас, мажбуриятдан туғилади.

Вазирлар ёки йирик бизнесменлар пора беришни яхши кўргани учун эмас, бошқа йўли қолмагани учун Абдулла Ариповга пора беради. Агар битта имзо учун кабминдаги ўнта эшик қоқиш керак бўлса, агар қонун аниқ бўлса-да, амалга ошиши мансабдорнинг кайфиятига боғлиқ бўлса, у ерда пора табиий равишда пайдо бўлади.

Бу ерда гап ахлоқ ҳақида эмас, архитектура ҳақида кетяпти. Нотўғри қурилган тизим одамни ҳам нотўғри ҳаракатга мажбур қилади.

Шунинг учун айрим давлатлар коррупцияга қарши курашни маъруза билан эмас, муҳитни ўзгартириш билан бошлашади.

Грузияда бир пайтлар йўл-патруль хизмати пора билан танилган эди. Саакашвили мамлакат бўйлаб маънавият дарсини кўпайтирмади, одамларга кўчага плакат илиб чиқинглар, демади.

Саакашвили шунчаки тизимни парчалади. Кераксиз ГАИ постларини йўқ қилди, хизматларни соддалаштирди, одам билан одам ўртасидаги контактни минимал даражага етказди. Натижада пора олиш учун на фурсат, на манфаат қолди. Коррупция йўқолмади, у маъносиз бўлиб қолди.

Сингапурда эса бошқа йўл танланди. Давлат хизматчиси яхши маош олади, лекин у сарфлаган ҳар бир доллари учун ҳисобот беради. Сингапурда мансаб бойиш имконияти эмас, катта риск.

Одамлар қонундан қўрқиб эмас, шармандаликдан қўрқиб ишлайди. Чунки Сингапурда фош бўлиш нафақат ишдан кетиш, балки бутун умрга шарманда бўлиш дегани.

Ўзбекистонда эса бошқача манзара. Пора билан ушланган одам бир неча йилдан кейин радарда яна пайдо бўлади. Одамлар уни кўриб “барибир қайтибди-ку” дейди.

Шу лаҳзанинг ўзида давлат бир кишини эмас, минглаб одамларни йўқотади. Чунки адолатга ишонч яна бир бор синган бўлади. Коррупцияни йўқ қилишда энг қийин нарса ҳам шу – ишончни тиклаш.

Яна бир оғриқли ҳақиқат бор. Коррупция фақат юқорида эмас. У пастда ҳам яшайди. Кичик пора катта порахўрликка замин яратади. “Майда-ку” деган ҳар бир ҳаракат тизимни емириб боради.

Шунинг учун бу муаммони фақат давлат ҳал қилади, деб ўйлаш – хато. Жамиятнинг ўзи ҳам танлов қилади. Осон йўлни танлайдими ёки тўғри йўлни. Қисқа муддатли фойдани афзал кўрадими ёки узоқ муддатли адолатни.

Порахўрликни йўқ қилиш – бу бир кампания эмас, бу узоқ, оғриқли жараён. Унда кимдир ютқазади, кимдир норози бўлади. Лекин бошқа йўл йўқ. Ё тизим одамни бузади, ёки одам тизимни тузатади. Ўрта йўл бўлмайди. Шуни англаган жамиятгина “қоровулдан вазиргача” деган гапни ҳазил учун эмас, ўтмишни эслаш учун айтадиган бўлади.