Сўнгги ойларда ижтимоий тармоқларнинг ўзбек сегментида танқидий руҳдаги саҳифаларга нисбатан босимлар кучайгани кузатилмоқда. Facebook ва Instagram’да оммавий “spam report” ҳужумлари, Telegram’да каналларни ёпиш, YouTube’да контентни чеклаш, блогерларга қарши троллар фаоллиги ва аноним таҳдидлар – буларнинг барчаси ахборот майдонида янги тенденция пайдо бўлаётганини кўрсатади.
Бу ҳолатни таҳлил қилишда эҳтиёткорлик керак. Чунки ҳар қандай блоклаш ёки шикоят автоматик равишда давлат буюртмаси эканини англатмайди. Бироқ усуллар тизимли ва такрорий тус олаётган бўлса, бу алоҳида таҳлилни талаб қилади.
Қандай механизм ишлаяпти?
Биринчи усул – алгоритмлар орқали босим. Ижтимоий тармоқлар автоматик тизимлар асосида ишлайди. Агар бир саҳифага қисқа вақт ичида минглаб шикоят тушса, платформа уни вақтинча чеклайди. Бу механизм аслида спам ва зўравонликка қарши кураш учун яратилган. Аммо у ташкил этилган ҳолда қўлланса, танқидий овозни ўчириш воситасига айланиши мумкин.
Иккинчи усул – ахборот муҳитини заҳарлаш. Танқидий пост остида юзлаб сохта аккаунтлар пайдо бўлиб, муҳокамани мазмундан шахсий ҳақоратга буриб юборади. Натижада муаллиф эмас, унинг шахсияти муҳокама марказига айланади. Бу жамоатчиликка сигнал беради: “Танқид қилсанг, сенам шу аҳволга тушасан.”
Учинчи усул – психологик босим. Аноним “огоҳлантиришлар”, қўрқитишлар, оилага ишоралар. Бу очиқ репрессия эмас, лекин сукут маданиятини шакллантириш учун етарли.
Тўртинчи йўналиш – обрўсизлантириш кампаниялари. “Компромат”, шахсий ҳаётга аралашиш, ярим ҳақиқат ва тўқима маълумотларни аралаштириш орқали ишончни йўқотишга уриниш. Ахборот урушида энг самарали қурол – ишончни синдириш.
Бу нимага олиб келади?
Агар танқидий майдон системали равишда қисқарса, икки хавф юзага келади.
Биринчи хавф – “информацион фильтр”. Олий раҳбариятга фақат мақтов ва расмий ҳисоботлар етиб боради. Жойлардаги муаммолар, коррупция, маҳаллий амалдорларнинг ўзбошимчалиги яширилади. Бу эса стратегик қарорларнинг реал вазиятдан узилишига олиб келиши мумкин.
Иккинчи хавф – жамият ичида ишонч танқислиги. Одамлар расмий манбаларга ишонмаса, ахборот бўшлиғини миш-миш ва радикал контент тўлдиради. Назорат қилинган муҳит барқарорликни эмас, ички зўриқишни кучайтиради.
“Шимолий Корея сценарийси” ҳақиқатан мумкинми?
Шимолий Корея тўлиқ ёпиқ ахборот моделига эга. Давлат интернетни қатъий назорат қилади, ташқи ахборот деярли кирмайди. Ўзбекистон бу даражада эмас. Мамлакатда халқаро платформалар ишлаяпти, VPN’лар оммалашган, мустақил журналистика тўлиқ йўқ қилинмаган.
Аммо агар танқидий овозлар системали равишда сиқиб чиқарилса, ахборот муҳити табиий равишда бир ёқлама тус олади. Ўзбекистондаги бугунги вазиятни тўлиқ ёпиқ тизим эмас, лекин ярим изоляция десак бўлади.
Бу кимга фойдали?
Танқидни чеклаш қисқа муддатда айрим амалдорлар учун қулай. Чунки жамоатчилик назорати сусаяди. Лекин узоқ муддатда бу марказий ҳокимиятнинг ўзига ҳам зарар. Чунки назоратсиз тизим ичида коррупция чуқурлашади.
Президент Шавкат Мирзиёев раҳбарлигида очиқлик ва ислоҳотлар шиори илгари сурилган эди. Агар ахборот майдони сунъий равишда тозаланса, бу ислоҳот риторикаси билан амалиёт ўртасидаги зиддиятни кучайтиради.
Танқидий овозларни ўчириш барқарорлик кафолати эмас. Аксинча, у тизим ичидаги муаммоларни яширишга хизмат қилади. Очиқ ахборот майдони – бу хавф эмас, балки хавфларни барвақт аниқлаш механизми.
Муаммо ошкор этилса, унга ечим изланади. Муаммо яширилса, у чирийди ва бир куни портлайди.
Ўзбекистон қайси йўлни танлайди – очиқ муҳокама йўлиними ёки изоляция йўлиними – бу нафақат ахборот сиёсатининг, балки давлатчиликнинг ҳам келажагини белгилаб беради.
Leave a Reply