“Қоровулдан вазиргача ҳамма пора олади” деган ёзувимизни ўқиган Элтуз обуначиси аввал аччиқ кулиб қўяди, кейин айни лаҳзадаёқ бу гапни унутади.
Аслида бу ибора ҳазил эмас, жамиятда шаклланиб бўлган ички хулосанинг овози. Азиз ўқувчи! Сиз пора олмаган бўлишингиз мумкин, лекин тизимга ишонмайсиз! Гапим тўғрия?!
Аслида энг хавфли жой ҳам шу ерда. Коррупция фақат пора олган амалдор билан эмас, унга ишонмай қўйган жамият билан тирик қолади.
Порахўрликни одатда шахсга боғлашади. Абдулла Арипов роса порахўр, алоқага вазири бўлганида ҳам роса оларди, бош вазир бўлганидан кейин аввалгидан ҳам кўпроқ пора оляпти, дейишади. Фалончи ёмон экан, пистончи очкўз экан, ана шунинг учун пора олган дейишади…
Лекин ўша Элтуздан нафратланадиган бош вазир Абдулла Ариповни бошқа тизимга қўйиб кўринг. Агар у ерда қарорлар очиқ бўлса, Абдулла Арипов ҳар бир имзосининг нархи эмас, жавобгарлиги борлигини ҳис қилса, унинг ҳар бир қадами назорат қилинишини кўрса, ундаги “очкўзлик” ўрнини “қўрқув” эгаллайди. Демак, муаммо инсонда эмас, инсонни шакллантираётган муҳитда. Абдулла Ариповга порани ким беради? Сиз ва биз эмасми?
Ўзбекистонда пора олиш ва бериш нега барқарор? Чунки у хавфли жиноятлар сирасига кирмайди. Ҳисоб-китоб қилиб бўладиган риск.
Бир вазир ёки, айтайлик, порахўрлиги билан ном чиқарган бир вилоят ҳокими олсам оламан, ушлансам чиқиб кетаман, чиқмасам ҳам бир неча йилдан кейин яна қайтаман, деб расчёт қилади.
Шу ҳисоб-китоб бор экан, қонун қанчалик қаттиқ ёзилмасин, улар декларатив бўлиб қолаверади. Порахўрлик йўқолиши учун одам “олсам нима бўлади?” деб эмас, “олсам албатта қамаламан, етти авлодим шарманда бўлади” деб ўйлаши керак. Жазо муқаррар бўлмаган жойда жойда адолат ҳам бўлмайди.
Лекин фақат жазо билан иш битмайди. Чунки пора кўп ҳолда хоҳишдан эмас, мажбуриятдан туғилади.
Вазирлар ёки йирик бизнесменлар пора беришни яхши кўргани учун эмас, бошқа йўли қолмагани учун Абдулла Ариповга пора беради. Агар битта имзо учун кабминдаги ўнта эшик қоқиш керак бўлса, агар қонун аниқ бўлса-да, амалга ошиши мансабдорнинг кайфиятига боғлиқ бўлса, у ерда пора табиий равишда пайдо бўлади.
Бу ерда гап ахлоқ ҳақида эмас, архитектура ҳақида кетяпти. Нотўғри қурилган тизим одамни ҳам нотўғри ҳаракатга мажбур қилади.
Шунинг учун айрим давлатлар коррупцияга қарши курашни маъруза билан эмас, муҳитни ўзгартириш билан бошлашади.
Грузияда бир пайтлар йўл-патруль хизмати пора билан танилган эди. Саакашвили мамлакат бўйлаб маънавият дарсини кўпайтирмади, одамларга кўчага плакат илиб чиқинглар, демади.
Саакашвили шунчаки тизимни парчалади. Кераксиз ГАИ постларини йўқ қилди, хизматларни соддалаштирди, одам билан одам ўртасидаги контактни минимал даражага етказди. Натижада пора олиш учун на фурсат, на манфаат қолди. Коррупция йўқолмади, у маъносиз бўлиб қолди.
Сингапурда эса бошқа йўл танланди. Давлат хизматчиси яхши маош олади, лекин у сарфлаган ҳар бир доллари учун ҳисобот беради. Сингапурда мансаб бойиш имконияти эмас, катта риск.
Одамлар қонундан қўрқиб эмас, шармандаликдан қўрқиб ишлайди. Чунки Сингапурда фош бўлиш нафақат ишдан кетиш, балки бутун умрга шарманда бўлиш дегани.
Ўзбекистонда эса бошқача манзара. Пора билан ушланган одам бир неча йилдан кейин радарда яна пайдо бўлади. Одамлар уни кўриб “барибир қайтибди-ку” дейди.
Шу лаҳзанинг ўзида давлат бир кишини эмас, минглаб одамларни йўқотади. Чунки адолатга ишонч яна бир бор синган бўлади. Коррупцияни йўқ қилишда энг қийин нарса ҳам шу – ишончни тиклаш.
Яна бир оғриқли ҳақиқат бор. Коррупция фақат юқорида эмас. У пастда ҳам яшайди. Кичик пора катта порахўрликка замин яратади. “Майда-ку” деган ҳар бир ҳаракат тизимни емириб боради.
Шунинг учун бу муаммони фақат давлат ҳал қилади, деб ўйлаш – хато. Жамиятнинг ўзи ҳам танлов қилади. Осон йўлни танлайдими ёки тўғри йўлни. Қисқа муддатли фойдани афзал кўрадими ёки узоқ муддатли адолатни.
Порахўрликни йўқ қилиш – бу бир кампания эмас, бу узоқ, оғриқли жараён. Унда кимдир ютқазади, кимдир норози бўлади. Лекин бошқа йўл йўқ. Ё тизим одамни бузади, ёки одам тизимни тузатади. Ўрта йўл бўлмайди. Шуни англаган жамиятгина “қоровулдан вазиргача” деган гапни ҳазил учун эмас, ўтмишни эслаш учун айтадиган бўлади.
